طی یک هفته گذشته، بصورت جدی چندین مقاله، بخش هایی از کتاب جنود عقل و جهل امام خمینی و بسیاری مطالب پراکنده را مطالعه کردم. برداشت شخصی و نهاییام از همه آنچه مطالعه کردم را در تصویر زیر گرد آوردم.
از نظر من، روح - برای بکارافتادن قوای نفسانی و حیوانی - نیرو میدهد. قوه عاقله «خودآگاهی» را منجر میشود و قوای غضبیه و شهویه «بقا» را تضمین میکنند. قوای حیوانی نیز جز ابزاری برای بکارگیری «جسم انسان» و «ارتباط» بین قوای نفسانی و جسم در عالم ناسوت نیستند. و همه اینها با هم «نفس» لقب میگیرند. این ارتباط را در تصویر زیر به نمایش گذاشتم.
خواستن یا اراده در یک اجماع بین عقول و قوای شهویه و غضبیه شکل میگیرد. هر چه قوه عاقله بارورتر باشد، بیشتر قوای نفسانی دیگر را تابع خویش خواهد نمود. اما بنا به نظر ابن سینا این تصور است که در متصور میل بر میانگیزد. از نظر او قوه متصرفه - خواه از سوی عقل کلی یا جزئی بکارگرفته شده باشد - خوراک برای قوای نفسانی آماده میکند جهت تحریک قوه غضبیه برای دفع ضرر یا قوه شهویه برای جلب منفعت که به نظر درست است. بنابراین، عقل کلی یا جزئی در یک «مذاکره» با قوای شهویه و غضبیه خواستن یا نخواستن - اراده - را تعیین میکنند.
سخنان علی(ع) در ارتباط با نفس انسان:
- نفس تو مرکب سواری توست؛ زیاد بر او سخت گیری و آن را در فشار قرار دهی، آن را در معرض نابودی قرار داده ای؛ با آن مدارا کنی، به بقا و سلامت آن کمک کرده ای.
- کسی که به معرفت نفس موفق شود به امتیاز بسیار بزرگی دست یافته است.
- جز بهشت قیمت دیگری برای نفس شما نیست؛ پس آن را به چیز دیگری نفروشید.
- هرکس بتواند خود را بشناسد حتما در شناخت سایر انسان ها موفق خواهد بود.
- هر که نفس خود را بشناسد پروردگارش را خواهد شناخت.
- هر که در قبال گناه بیش از دیگران بیمناک باشد، بیشتر از سایر افراد معرفت نفس یافته است.
- بزرگ ترین جهل آدمی آگاهی نداشتن به خصوصیات نفس است.
- نفس اماره به بدی ها فرمان می دهد. سرلوحه همه گناهان تصدیق نفس و تسلیم در برابر خواهش های نفسانی است.
- هرگز دین و خرد با هوای نفس در یک جا جمع نمی شود.
- چه بسيار خوابهاى شبانگاهى كه اراده های روز را بر هم زده و چه بسيار تاريكىهايى كه ياد همّتهاى بلند را از خاطرهها زدوده است.
- ريشه عزم، قاطعيت است و ميوه آن، كاميابى.
- اراده، بستگى به اندازه عقل دارد.
